Stjórn vatnamála

Hafin er vinna við stjórn vatnamála hér á landi og í því sambandi hefur Íslandi verið skipt upp í 4 vatnasvæði. Stjórn vatnamála er samvinnuverkefni stjórnvalda, stofnana, ráðgjafa, sveitarfélaga, heilbrigðisnefnda náttúruverndar- eða umhverfisnefnda, hagsmunaaðila og almennings sem vinna eiga saman í vatnasvæðisnefnd á hverju vatnasvæði (sjá nánar í flipa um vatnasvæðisnefndir hér að ofan). Umhverfisstofnun hefur umsjón með vatnasvæðisnefndum. Einnig munu sérfræðingar á sviði ferskvatns og sjávar vinna sérhæfð verkefni í innleiðingu við innleiðingu stjórnar vatnamála.

Innleiðingartímabil stjórnar vatnamála nær yfir árin 2011-2015. Meðal verkefna þess er að greina umhverfisvandamál, leggja mat á álag á vatn og hvaða áhrif það hefur, kortleggja ástand vatns, að setja fram umhverfismarkmið um að bæta eða viðhalda ástandi vatns, meta hvað þurfi að gera svo að markmiðin náist (aðgerðaráætlun) og hvar og hvenær vakta eigi vatn (vöktunaráætlun). Um þessa þætti verður fjallað í vatnaáætlun fyrir landið í heild, byggðri á vinnu vatnasvæðisnefnda og ráðgjafa. Umhverfisstofnun mun útbúa tillögu að vatnaáætlun undir umsjón vatnaráðs. Vatnaráð var skipað um mitt ár 2011.

Mikilvægt er að sem flestir taki þátt í þessari vinnu, ekki síst hagsmunaaðilar og almenningur sem þekkir svæðið. Gert er ráð fyrir að allir sem nota vatn eða valda álagi á vatn starfi saman og beri ábyrgð í heildstæðri stjórn vatnamála, þvert á sveitarfélagsmörk. Því er mikilvægt að mat á umhverfisvandamálum, mat á álagi á vatn og aðgerðagreining fari fram innan sveitarfélaga og með þátttöku almennings.

Hvað fellst í heilstæðri stjórn vatnamála?

Stjórn vatnamála skal tryggja heildstæða verndun vatna og vistkerfa þeirra, vera samræmd á milli svæða og taka mið af athöfnum og starfsemi þar sem vatn er notað sem og starfsemi sem líklegt er að hafi neikvæð áhrif á vatn.

Markmiðið með stjórn vatnamála er að vatnsnotkun sé sjálfbær, að þolmörk náttúrunnar séu höfð að leiðarljósi í allri vatnsnotkun. Fara skal í aðgerðir til að bæta ástand vatns eða viðhalda ástandi þess þó með þeim fyrirvara að aðgerðirnar m.a. rýri ekki hag íbúa og kosti ekki óhóflega mikið (sjá 18 gr. laga um stjórnvatnamála).

Vatn rennur sína leið óháð mörkun sveitarfélaga

Á leið sinni til okkar í vatnskranann, í stöðuvatn eða til sjávar, rennur vatn yfir mörk sveitarfélaga. Því er mikilvægt að samstarf milli sveitarfélaga innan hvers vatnasvæðis náist þvert á slík mörk í heilsteyptri vatnastjórnun. Vatnið myndar samfellt kerfi frá fjalli til fjöru og þannig er mikilvægt að skoða vatnasvið t.d.áar í heild sinni. Vatnasvæðisnefnd er vettvangur til þess að tryggja samvinnu sveitarfélaga innan vatnasvæðis.

Sveitarfélögin eru lykillinn að árangri

Sveitarfélögin eru í lykilstöðu til að koma á heildstæðri og samræmdri stjórn vatnamála þar sem allir aðilar bera ábyrgð svo að markmið um gott vatnaumhverfi náist innan alls vatnasvæðisins.

Sveitarfélögin

hafa beinan og náinn aðgang að almenningi og gegna því mikilvægu hlutverki í að virkja og hvetja íbúa til þátttöku,
hafa aðgang að upplýsingum um álag á vatn og óæskileg áhrif á vatn,
eru í góðri aðstöðu til að setja umhverfismarkmið og fara út í aðgerðir svo vernda eða bæta megi vatnaumhverfi,
veita leyfi fyrir starfsemi sem getur haft óæskileg áhrif á vatn, s.s. vatnsaflsvirkjunum, fráveitukerfum, hafnarstarfsemi, margs konar mengandi starfsemi og landnotkun, og geta því haft aðhald og séð til þess að besta tækni sé notuð,
bera ábyrgð á skipulagningu allrar uppbyggingar og landnotkunar og veita íbúum þjónustu sem gæti haft neikvæð áhrif á vatnaumhverfi, s.s.neysluvatn, hreinsun skólps og veitingu þess í viðtaka.

Vatnasvæðisnefndir

Hlutverk sveitarfélaga, heilbrigðiseftirlita, náttúruverndar- eða umhverfisnefnda á hverju vatnasvæði er að vera Umhverfisstofnun til aðstoðar við gerð tillögu að vatnaáætlun ásamt áætlun um aðgerðir og vöktun til að bæta eða viðhalda ástandi vatns. Sú vinna skal fara fram í vatnasvæðisnefnd á hverju vatnasvæði. Hlutverk vatnasvæðisnefndar er að samræma vinnu innan þess og afla nauðsynlegra upplýsinga um svæðið. Í vatnasvæðisnefnd sitja auk fulltrúa sveitarfélaga, heilbrigðisnefnda, náttúruverndar- eða umhverfisnefnda og Umhverfisstofnunar, fullrúi ráðgjafanefndar fagstofnana og eftirlitsaðila og ráðgjafanefndar hagsmunaaðila. í ráðgjafanefnd hagsmunaaðila geta m.a. verið fulltrúar frjálsra félagasamtaka s.s. á sviði útivistar, stangveiða, ferðaþjónustu, náttúruverndar og umhverfisverndar. Hagsmunaaðilar og almenningur getur haft samband við ráðgjafanefndir eða vatnasvæðisnefndir ef þeir vilja hafa áhrif á stjórn vatnamála á sínu svæði eða koma ábendingum á framfæri.

Mat á álagi á vatn, setning umhverfismarkmiða og aðgerðir

Sveitarfélög gegna stóru hlutverki í vatnasvæðisnefnd, bæði við að meta álag á vatn og greina hvaða aðgerða er þörf til að bæta eða viðhalda ástandi þess. Eftirfarandi athafnir eða starfsemi geta einkum valdið álagi og óæskilegum áhrifum á vatn:

Vatnsveitur,
Fráveitur og losun frá byggð,
Frárennsli og losun frá landbúnaði, ýmis konar framleiðslu og annarri landnotkun,
Vegagerð, flutningur og þverun fjarða, varnargarðar meðfram vegum,
Vatnsaflsvirkjanir og jarðvarmavirkjanir.

Vinna í vatnasvæðisnefndum mun nýtast við gerð svæðisskipulags og áætlana um nýtingu vatns (áætlanir um hvaða svæði á að nýta og hvaða svæði á að vernda/ekki raska). Mikilvægt er að kortleggja þá þekkingu sem er til staðar og hvar frekari öflun þekkingar og gagna er nauðsynleg svo að hægt sé að gera slíkar áætlanir.

Listi yfir fulltrúa Vatnasvæðanefnda (8. október 2012, PDF 49KB)

Ráðgjafanefndir

Umhverfisráðherra skipaði tvær ráðsgjafanefndir á landsvísu um mitt ár 2012 til að starfa með Umhverfisstofnun og vatnaráði. Um er að ræða ráðgjafanefnd fagstofnana og eftirlitsaðila og ráðgjafanefnd hagsmunaaðila. Ráðgjafanefnd fagstofnana og eftirlitsaðila skal leggja fram nauðsynleg gögn vegna vinnu við gerð áætlana samkvæmt lögum um stjórn vatnamála og upplýsingar um hvaða gögn liggja fyrir hjá viðkomandi fagstofnunum og eftirlitsaðilum. Ráðgjafanefnd hagsmunaaðila skal vera til ráðgjafar um þau málefni sem samtök þeirra helga sig og máli skipta varðandi gerð áætlana samkvæmt lögum um stjórn vatnamála.

Ráðgjafanefndirnar eiga að kjósa sér formann og varaformann til tveggja ára í senn. Formaður boðar fundi. Umhverfisstofnun leggur til starfsmann til að hafa umsjón með starfi hvorrar nefndar fyrir sig. Verkefni starfsmannsins snýr fyrst og fremst að umsýslu vegna funda, en ekki er t.d. gert ráð fyrir að hann beri ábyrgð á skýrslugerð á vegum nefndanna. Að öðru leyti þurfa nefndirnar að móta sér vinnufyrirkomulag, s.s. funda eftir þörfum, en eigi sjaldnar en einu sinni á ári.

Ráðgjafanefndirnar eiga að tilnefna fulltrúa í hverja vatnasvæðisnefnd, og skulu fulltrúarnir vera staðkunnugir í viðkomandi vatnasvæði. Ráðgjafanefndunum er heimilt að stofna stýrihópa til að tryggja framkvæmd starfs nefndanna og sjá um framkvæmd nefndarmála á milli funda.

Ráðgjafanefndirnar geta sett á stofn vinnuhópa um ákveðin verkefni, t.d. vegna flokkunar vatns, álagsgreiningar, gerðar vöktunaráætlunar eða skýrslugjafar.

Umhverfisstofnun skal hafa náið samráð við bæði vatnasvæðis- og ráðgjafarnefndir vegna tillagna um vatnaáætlun, aðgerðaáætlun og vöktunaráætlun.

Þeir sem tilnefndu fulltrúa í ráðgjafanefndirnar bera sjálfir kostnað af setu þeirra í nefndinn.

Þátttaka félagasamtaka og annarra hópa fólks í stjórn vatnamála, vatnasvæðisnefnd

Hagsmunaaðilar, s.s. fulltrúar frjálsra félagasamtaka og annarra hópa, hafa möguleika á að sitja fundi í vatnasvæðisnefnd. Sá vettvangur veitir þeim tækifæri til að fá upplýsingar frá stjórnvöldum á einum stað og einnig til að hafa áhrif í stjórn vatnamála í sínu nærumhverfi sem það bæði þekkir vel og nýtir, s.s. komið með ábendingar um mengun vatns, haft áhrif á setningu umhverfismarkmiða og ákvarðanir um aðgerðir til að bæta eða viðhalda ástandi vatns.

Þátttaka hagsmunaaðila og almennings innan vatnasvæðisins er mikilvæg því að hann hefur gjarnan góða þekkingu á málum er tengjast vatnaumhverfi, þekkja sögu t.d. um nýtingu vatns fyrr og nú og geta miðlað upplýsingum sem nýst geta við gerð aðgerðaáætlunar fyrir vatnasvæðið. Einnig er vilja og sjónarmiðum íbúanna á svæðinu komið á framfæri sem ætti að geta hjálpað við forgangsröðun aðgerða. Hagsmunaaðilar og almenningur getur einnig sent inn athugasemdir og ábendingar þegar vatnaáætlun verður kynnt opinberlega.