Viðskiptakerfi ESB

Árið 2005 kom Evrópusambandið á fót viðskiptakerfi með losunarheimildir gróðurhúsalofttegunda. Viðskiptakerfið, í almennu máli nefnt ETS (stendur fyrir Emission Trading System), gegnir lykilhlutverki í aðgerðum Evrópusambandsins gegn loftslagsbreytingum því kerfið er helsta stjórntæki sambandsins til að ná fram samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda.

Uppbygging kerfisins

Viðskiptakerfið byggir á svokallaðri „cap and trade” hugmyndafræði hagfræðinnar.  Í grófum dráttum virkar kerfið þannig að takmörk eru sett á heildarlosun gróðurhúsalofttegunda frá rekstraraðilum sem falla undir viðskiptakerfið. Þessum fyrirtækjum er úthlutað  losunarheimildum* í samræmi við staðlaðar reglur og rekstraraðilum síðan heimilað að eiga viðskipti með þær. Heildarfjöldi heimilda í kerfinu samsvarar þeim takmörkunum sem settar eru í upphafi. Hluta heimilda er úthlutað endurgjaldslaust,  og hluti þeirra annarsvegar seldur á uppboði og hinsvegar komið fyrir í varasjóði sem ætlaður er nýstofnuðum fyrirtækjum og þeim fyrirtækjum sem vilja auka framleiðslu sína verulega. Vægi uppboðanna mun aukast eftir því sem á líður og þ.a.l. mun endurgjaldslaus úthlutun dragast saman sem nemur samsvarandi aukningu uppboðsheimilda.

Eftir því sem dregið er úr endurgjaldslausri úthlutun þurfa fyrirtæki að leita annarra leiða til að eiga heimildir fyrir losun sinni. Þetta geta þau annaðhvort gert með því að þróa leiðir til að draga úr losun ellegar kaupa viðbótarheimildir á markaði eða opinberu uppboði. Með þessu fæst hagrænn hvati fyrir fyrirtæki til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.

Myndbandið hér að neðan gefur ágætis yfirlit varðandi hugmyndafræðina að baki kolefnismörkuðum.

Úthlutun heimilda

Úthlutun losunarheimilda byggir almennt á sögulegri framleiðslu fyrirtækja sem og svokölluðum árangursviðmiðum, sem skilgreind voru með ákvörðun framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Árangursviðmið er tölulegt gildi sem endurspeglar meðalárangur þeirra fyrirtækja sem hafa staðið sig best við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda við framleiðslu á tiltekinni vöru eða þjónustu. Fram til ársins 2013 var ákvörðun um úthlutun í höndum aðildarríkjanna.  Frá og með árinu 2013 verður ákvörðunin hinsvegar  alfarið í höndum framkvæmdarstjórnar Evrópusambandsins, þó svo að tölulegar forsendur ákvörðunarinnar komi frá aðildarríkjum. Heildarfjöldi úthlutaðra losunarheimilda dregst saman með tímanum sem þ.a.l. stuðlar að samdrætti í losun. Árið 2020 er áætlað að losun fyrirtækja innan viðskiptakerfisins verði 21% minni en árið 2005.

Eftirlit

Eins og gefur að skilja eru fyrirtæki sem falla undir viðskiptakerfið krafin um að hafa eftirlit með og skrá árlega losun sína á gróðurhúsalofttegundum. Raunlosun er vottuð af óháðum aðilum og tilkynnt til Umhverfisstofnunar.  Árlega er fyrirtækjum svo gert skylt að framvísa losunarheimildum sem samsvara  heildarmagni raunlosunar. Í flestum tilvikum fá fyrirtæki úthlutað heimildum sem duga einungis fyrir ákveðnum hluta af væntanlegri  losun. Sökum þess standa fyrirtæki frammi fyrir þeirri ákvörðun að kaupa viðbótarlosunarheimildir, koma fyrir búnaði eða breyta aðferðum til að draga úr losun eða, ef nauðsyn þykir, draga úr framleiðslu.  Ef fyrirtæki afhendir ekki tilskilinn fjölda losunarheimilda ber viðkomandi ríki að knýja fram efndir með viðurlagaákvæðum, m.a. með álagningu sekta.

Tímabil kerfisins

Viðskiptakerfið hefur verið starfrækt frá ársbyrjun 2005 en því hefur verið skipt upp í mismunandi tímabil. Fyrsta tímabilið var frá 2005 til loka árs 2007. Annað tímabil samsvarar skuldbindingatímabili Kyoto-bókunarinnar, 2008-2012, en fjöldi heimilda innan viðskiptakerfisins á öðru tímabili tekur mið af fjölda heimilda sem gefnar voru út í samræmi við bókunina. Um og yfir 11.000 fyrirtæki á sviði orkuframleiðslu, olíuhreinsunar, járn- og stál framleiðslu, sem og brennsluver og fyrirtæki í framleiðslu á sementi, kalki, gleri, múrsteina, keramíkgleri, pappír, pappírsdeigi, og bylgjupappa  falla undir viðskiptakerfið á öðru tímabili. Samanlagt stafar um það bil helmingur allrar losunar á koldíoxíði innan Evrópusambandsins og um það bil 40% allra gróðurhúsalofttegunda frá þessum 11.000 fyrirtækjum.  Þá mun einnig allt flug innan ríkja Evrópusambandsins og milli aðildarríkja og þriðju ríkja falla undir kerfið frá og með lokaári annars tímabils, 2012. Þriðja tímabilið mun svo hefjast í ársbyrjun 2013 og standa fram til ársins 2020. Á tímabilinu mun fyrirtækjum í olíuefna-, ammoníaks- og málmiðnaði (þ.m.t. álverum og járnblendiverksmiðjum) verða bætt við sem og fleiri gróðurhúsalofttegundum. 

Kolefninsmarkaður

Vettvangur viðskipta með losunarheimildir er oftast nefndur kolefnismarkaður (carbon market) og viðskipti á honum fara fram bæði í kauphöllum sem og utan skipulagðra markaða (over-the-counter trade). Einstaklingum sem og öðrum aðilum sem ekki falla beint undir lög um viðskiptakerfi með losunarheimildir er einnig heimilt að stunda viðskipti á þessum markaði. Tilgangur slíkra viðskipta er margvíslegur en t.a.m. er hægt að kaupa heimildir og óska þess að þeim verði eytt. Eins og á við um aðra markaði ræðst verð á heimildum af lögmáli um framboð og eftirspurn.

* Ein losunarheimild jafngildir einu tonni af koldíoxíði (CO2) eða ígildi þess.  Þrjár lofttegundir eru flokkaðar sem gróðurhúsalofttegundir og falla undir viðskiptakerfið en áhrif þeirra á hlýnun jarðar eru mismunandi.  Til einföldunar hafa áhrif hverrar gastegundar verið reiknuð til samanburðar við áhrif CO2 og því er almennt vísað til þessara gastegunda sem ígilda CO2.