Staðbundinn iðnaður
Stofnun viðskiptakerfisins með tilskipun 2003/87/EB fól í sér að losun koldíoxíðs (CO2) frá tiltekinni starfsemi (m.a. orkuframleiðslu með brennslu jarðefnaeldsneytis, járnframleiðslu og járnvinnslu) var gerð háð losunarheimildum frá 1. janúar 2005. Viðskiptakerfið hefur sumsé verið starfrækt frá ársbyrjun 2005 en því hefur verið skipt upp í mismunandi tímabil. Fyrsta tímabilið var frá 2005 til loka árs 2007. Annað tímabil kerfisins samsvarar skuldbindingatímabili Kyoto-bókunarinnar, 2008-2012. Fjöldi heimilda innan viðskiptakerfisins á því tímabili tók mið af fjölda heimilda sem gefnar voru út í samræmi við bókunina og var úthlutun til fyrirtækja innan kerfisins ákveðin í hverju ríki fyrir sig út frá svokölluðum landsbundnum úthlutunaráætlunum. Um og yfir 11.000 fyrirtæki á sviði orkuframleiðslu, olíuhreinsunar, járn- og stál framleiðslu, sem og brennsluver og fyrirtæki í framleiðslu á sementi, kalki, gleri, múrsteina, keramikgleri, pappír, pappírsdeigi, og bylgjupappa féllu undir viðskiptakerfið á öðru tímabili. Samanlagt stafar um það bil helmingur allrar losunar á koldíoxíði og um það bil 40% allra gróðurhúsalofttegunda innan Evrópusambandsins frá þessum 11.000 fyrirtækjum.
Þriðja viðskiptatímabilið hefst í ársbyrjun 2013 og stendur fram til ársins 2020. Á tímabilinu mun fyrirtækjum í olíuefna-, ammoníaks- og málmiðnaði (þ.m.t. álverum og járnblendiverksmiðjum) verða bætt við, sem og fleiri gróðurhúsalofttegundum (PFC og N2O). Þessi breyting á gildissviði kerfisins er mjög þýðingarmikil fyrir Ísland.
Fyritæki innan viðskiptakerfisins fá ákveðnum fjölda losunarheimilda úthlutað án endurgjalds á viðskiptatímabilinu 2013 – 2020. Heildarfjöldi úthlutaðra losunarheimilda dregst saman með tímanum sem þ.a.l. stuðlar að samdrætti í losun. Árið 2020 er áætlað að losun fyrirtækja innan viðskiptakerfisins verði 21% minni en árið 2005. Eftir því sem dregið er úr endurgjaldslausri úthlutun þurfa fyrirtæki að leita annarra leiða til að eiga heimildir fyrir losun sinni. Þetta geta þau annaðhvort gert með því að þróa leiðir til að draga úr losun ellegar kaupa viðbótarheimildir á markaði eða opinberu uppboði. Með þessu fæst hagrænn hvati fyrir fyrirtæki til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Árlega er fyrirtækjum svo gert skylt að framvísa losunarheimildum sem samsvara heildarmagni raunlosunar. Í flestum tilvikum fá fyrirtæki úthlutað heimildum sem duga einungis fyrir ákveðnum hluta af væntanlegri losun. Sökum þess standa fyrirtæki frammi fyrir þeirri ákvörðun að kaupa viðbótarlosunarheimildir, koma fyrir búnaði eða breyta aðferðum til að draga úr losun eða, ef nauðsyn þykir, draga úr framleiðslu. Ef fyrirtæki afhendir ekki tilskilinn fjölda losunarheimilda ber viðkomandi ríki að knýja fram efndir með viðurlagaákvæðum, m.a. með álagningu sekta.
Gerð er krafa um að rekstraraðilar sem stunda staðbundna starfsemi sem fellur undir gildissvið laganna hafi losunarleyfi. Losunarleyfið er forsenda þess að hægt sé að sækja um úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda vegna losunar starfseminnar. Sótt er um losunarleyfi til Umhverfisstofnunar í samræmi við lög nr. 70/2012.
Umhverfisstofnun hefur veitt 9 starfandi fyrirtækjum losunarleyfi. Þau eru: Alcan á Íslandi, Alcoa Fjarðaál, Elkem Ísland, HB Grandi Akranesi, Ísfélag Vestmannaeyja í Vestmannaeyjum, Ísfélag Vestmannaeyja Þórshöfn, Loðnuvinnslan Fáskrúðsfirði, Norðurál Grundartanga og Steinull hf. Einnig hafa bæði Norðurál í Helguvík og Íslenska Kísilfélagið í Helguvík losunarleyfi.
Samkvæmt 14. gr. laga nr. 70/2012 er Umhverfisstofnun heimilt að undanskilja fyrirtæki gildissviði viðskiptakerfisins, uppfylli þau tiltekin skilyrði. Fjórar umsóknir þess efnis bárust Umhverfisstofnun innan tímafrests (15. ágúst 2012) og samþykkti stofnunin allar umsóknirnar. Þessi fyrirtæki eru Steinull hf., HB Grandi Akranesi, Ísfélag Vestmannaeyja í Vestmannaeyjum og Ísfélag Vestmannaeyja Þórshöfn. Þessi fyrirtæki munu þurfa að ná sambærilegum árangri við að takmarka losun gróðurhúsalofttegunda og þau fyrirtæki sem heyra undir kerfið og verða þau háð losunargjaldi, sbr. lög nr. 70/2012.
Fimm starfandi fyrirtæki falla undir viðskiptakerfið hérlendis frá 1. janúar 2013. Þau eru: Alcan á Íslandi, Alcoa Fjarðaál, Elkem Ísland, Loðnuvinnslan Fáskrúðsfirði og Norðurál Grundartanga. Losun þessara fyrirtækja árið 2010 nam um 38% af heildarlosun Íslands. Öll fyrirtækin hafa sótt um úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda til Umhverfisstofnunar.
Útreikningur á úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda fer þannig fram að fyrirtæki í kerfinu skila upplýsingum um starfsemi sína á tímabilinu 1. janúar 2005 til 31. desember 2008 eða 1. janúar 2009 til 31. desember 2010, eftir því hvort tímabilið gefur hærri tölur. Út frá þessum upplýsingum er reiknuð út sögulega starfsemi hverrar starfsstöðvar á viðkomandi tímabili í samræmi við aðferðafræði sem fram kemur í ákvörðuninni. Þegar söguleg starfsemi hverrar starfsstöðvar hefur verið fundin út er hún margfölduð með viðeigandi árangursviðmiði og að teknu tilliti til kolefnisleka fæst bráðabirgðafjöldi losunarheimilda sem úthluta ber viðkomandi starfsstöð.
Ríkjum bar fyrir 30. september 2011 að senda framkvæmdastjórninni niðurstöður sínar um bráðabirgðafjölda losunarheimilda í formi lista sem kallast á ensku „national implementation measures (NIMs)“. Nokkrar tafir urðu á gerð listans í flestum ríkjum ESB. Framkvæmdastjórninni ber í kjölfarið að reikna út leiðréttingarstuðul sem liggur þvert á geira (e. cross-sectoral correction factor), en hann hefur verið nefndur almennur leiðréttingarstuðull. Búist var við að stuðullinn yrði reiknaður út á haustmánuðum 2012, en það hefur dregist. Almenna leiðréttingarstuðlinum er ætlað að tryggja að heildarfjöldi losunarheimilda samkvæmt útreikningum ríkjanna fari ekki fram úr hámarksfjölda losunarheimilda sem úthlutað verður endurgjaldslaust til staðbundinnar starfsemi í kerfinu árlega frá árinu 2013. Ef framkvæmdastjórnin hafnar ekki útreikningum ríkis tekur ríkið í kjölfarið endanlega ákvörðun um úthlutun til hverrar starfsstöðvar, reiknaða í samræmi við almennan leiðréttingarstuðul ef þarf.
Umhverfisstofnun hefur safnað upplýsingum frá öllum viðkomandi rekstraraðilum og sent listann um bráðabirgðafjölda losunarheimilda (NIMs) til Eftirlitsstofnunar EFTA til undirbúnings fyrir þátttöku þessara rekstraraðila í viðskiptakerfinu, en sú stofnun fer með hlutverk framkvæmdastjórnarinnar í tilviki EFTA-ríkjanna. Búist er við að framkvæmdastjórnin geti lokið sinni vinnu við lista aðildarríkjanna á næstu vikum og gefið út almenna leiðréttingarstuðulinn. Þegar hann hefur verið gefinn út, getur Umhverfisstofnun tekið ákvörðun um úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda til þeirra fyrirtækja sem taka þátt í kerfinu hérlendis. Þess má geta að skv. lögum nr. 70/2012 um loftslagsmál, bar Umhverfisstofnun að taka þessa ákvörðun 15. nóvember síðastliðinn, en af því gat ekki orðið vegna fyrrnefndra tafa við ákvörðun almenna leiðréttingarstuðulsins.
Úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda til nýrra þátttakenda
Samkvæmt viðskiptatilskipuninni (2003/87/ESB) skulu 5% af heildarfjölda losunarheimilda í kerfinu sett í sérstakan sjóð fyrir svokallaða nýja þátttakendur. Rekstraraðilar sem teljast nýir þátttakendur í staðbundinni starfsemi geti sótt um losunarheimildir úr þessum sjóði til Umhverfisstofnunar. Með nýjum þátttakanda er átt við starfsstöð sem stundar eina eða fleiri tegundir starfsemi sem heyrir undir viðskiptakerfið og hefur fengið losunarleyfi eftir 30. júní 2011 eða starfsstöð sem stækkar umtalsvert eftir 30. júní 2011, þó eingöngu að því er varðar viðkomandi stækkun. Skilyrði úthlutunar eru að starfsemi eða framleiðsluaukning teljist raunverulega hafin og er í því samhengi miðað við svokallaðan upphafsdag nýrrar starfsemi eða upphafsdag framleiðsluaukningar. Það er einnig skilyrði að svokölluð upphafsframleiðslugeta hafi verið skilgreind. Þessi viðmið eru útfærð og skilgreind nánar í ákvörðun 2011/278/ESB. Almennt má segja að upphafsdagur nýrrar starfsemi eða framleiðsluaukningar sé fyrsti dagur 90 daga tímabils þar sem framleiðslustig eða viðbætt framleiðslustig er að minnsta kosti 40% af hönnunarframleiðslustigi eða viðbættu hönnunarframleiðslustigi. Sótt er um á sérstöku eyðublaði sem hægt er að nálgast hjá Umhverfisstofnun. Útreikningur á úthlutun úr þessum sjóði skal sendur framkvæmdastjórninni (eða ESA) og ef hún hafnar honum ekki skal ríkið ákveða endanlega úthlutun, þá með hliðsjón af stuðli fyrir línulegan samdrátt. Úthlutun úr sjóði fyrir nýja þátttakendur er háð því að losunarheimildir séu eftir í sjóðnum. Fram kemur í 4. mgr. 19. gr. ákvörðunar 2011/278/ESB að úthlutunin byggist á reglunni „fyrstur kemur, fyrstur fær“. Þegar helmingi losunarheimilda í sjóðnum hefur verið úthlutað skal framkvæmdastjórnin meta hvort æskilegt sé að ákveða viðmið til að raða umsækjendum í röð til að tryggja sanngjarnan aðgang að sjóðnum.
Enn hefur ESB ekki ákveðið endanlega hvenær fyrst verður hægt að sækja um úthlutun úr sjóði fyrir nýja þátttakendur í staðbundinni starfsemi, en gert er ráð fyrir að það verði á árinu 2013.
Á viðskiptatímabilinu 2013 – 2020 ber rekstraraðilum að vakta losun í samræmi við vöktunaráætlanir sem uppfylla kröfur reglugerðar 601/2012/ESB. Slíkum vöktunaráætlunum skal skila til Umhverfisstofnunar fyrir 5. desember 2012. Umhverfisstofnun skal samþykkja áætlunina fyrir 31. desember 2012, þannig að vöktun í samræmi við áætlunina geti hafist 1. janúar 2013. Vöktunaráætlunum skal skilað á eyðublöðum sem Umhverfisstofnun hefur látið viðkomandi aðilum í té.
Framkvæmdastjórn ESB hefur látið útbúa leiðbeinandi skjöl, til að auka skilning á reglugerð 601/2012/ESB og samræmingu á útfærslu hennar innan aðildarríkja.
